{"id":528,"date":"2024-02-14T20:43:00","date_gmt":"2024-02-14T19:43:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.utwdrz.rzeszow.pl\/?p=528"},"modified":"2024-02-17T20:48:22","modified_gmt":"2024-02-17T19:48:22","slug":"wielki-post-2022","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.utwdrz.rzeszow.pl\/index.php\/2024\/02\/14\/wielki-post-2022\/","title":{"rendered":"Wielki Post 2024"},"content":{"rendered":"\n

Kazimierz O\u017c\u00f3g, Polskie pie\u015bni pasyjne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   W \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 rozpocz\u0119li\u015bmy Wielki Post,  pi\u0119kny, pe\u0142en najg\u0142\u0119bszych tre\u015bci  okres  w roku  liturgicznym, kiedy Ko\u015bci\u00f3\u0142, rozpatruj\u0105c w ci\u0105gu sze\u015bciu tygodni (dawnych niedziel), zbawcze dzie\u0142o Jezusa, wzywa swoich wiernych do nawr\u00f3cenia, do o\u017cywienia \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego. Inne okre\u015blenia tego czasu to przydawki: niezwyk\u0142y, pokutny, \u015bwi\u0119ty, zakazany, czas modlitwy, postu i ja\u0142mu\u017cny czas przygotowania do Wielkanocy.<\/strong> Kultura polska otwiera przed nami wielki narodowy skarbiec s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re trwaj\u0105 od stuleci i przybli\u017caj\u0105 tre\u015bci tego okresu: M\u0119k\u0119 i \u015bmier\u0107 Pana Jezusa na krzy\u017cu i w dalszej konsekwencji nasze  nawr\u00f3cenie. Tak to ju\u017c jest w \u017cyciu wsp\u00f3lnot, \u017ce wielkie sprawy ideowe, religijne, kulturowe zawarte s\u0105 g\u0142\u00f3wnie w j\u0119zyku: w s\u0142owach i  w tekstach. W tym wielkopostnym skarbcu wspaniale  l\u015bni\u0105 polskie pie\u015bni pasyjne. Ich pocz\u0105tek –  tak jak i innych polskich pie\u015bni religijnych \u2013 upatruj\u0105 badacze  w wieku XIII. By\u0142 to dla Polak\u00f3w trudny wiek, bo trwa\u0142o rozbicie dzielnicowe, a zagony tatarskie cz\u0119sto pustoszy\u0142y po\u0142udniowe ksi\u0119stwa. Na p\u00f3\u0142nocy niespokojni i agresywni byli Litwini. Wiele si\u0119 jednak  dzia\u0142o w kulturze, rozwija\u0142y si\u0119 miasta,  benedyktyni niezmordowanie przepisywali ksi\u0119gi, cystersi uczyli gospodarowania, a sprowadzeni w po\u0142owie tego wieku franciszkanie i dominikanie troszczyli si\u0119 o ubogich i pracowali nad odrodzeniem moralnym narodu. Pod koniec XIII wieku zdarzy\u0142a si\u0119 rzecz dla kultury polskiej prze\u0142omowa, ot\u00f3\u017c Polacy kszta\u0142ceni od chrztu w roku 966 w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim zacz\u0119li uk\u0142ada\u0107 w naszym ojczystym j\u0119zyku pierwsze utwory literackie. By\u0142y to pie\u015bni religijne. Z tego niezwyk\u0142ego dla dziej\u00f3w kultury polskiej okresu pochodzi Bogurodzica, \u017cywe po dzi\u015b dzie\u0144 \u015bwiadectwo umi\u0142owania przez tych nielicznych wykszta\u0142conych polskich \u0142acinnik\u00f3w j\u0119zyka polskiego i ojczystego zwyczaju. Pod koniec wieku XIII narodzi\u0142a si\u0119 polska pie\u015b\u0144 pasyjna, a jej pocz\u0105tki s\u0105 bardzo ciekawe.<\/p>\n\n\n\n

   W wiekach XII i  XIII zaistnia\u0142o w Europie wielkie o\u017cywienie religijne, a jego \u015bwiadectwem s\u0105 najwspanialsze na Zachodzie Europy budowle sakralne \u2013 \u015bwi\u0105tynie gotyckie, by wymieni\u0107 tylko Notre Dame w Pary\u017cu, katedry w Amiens, Chartres, Beauvais, opactwo w Saint Denis. Do ulubionych przez lud widowisk sprawowanych przez kilka dni na placach katedralnych Europy nale\u017ca\u0142y dramaty liturgiczne i  misteria, zwi\u0105zane g\u0142\u00f3wnie z wydarzeniami Wielkiego Tygodnia, a wi\u0119c z m\u0119k\u0105 i \u015bmierci\u0105 Jezusa.  Wydarzenia te \u2013 przybli\u017cone przez Ewangelist\u00f3w –  s\u0105 niezwykle dynamiczne, pe\u0142ne tre\u015bci, nieoczekiwanych zwrot\u00f3w akcji,  barwne, wielopostaciowe \u2013 wspania\u0142e teatralnie. Lud zgromadzony przed  katedrami ch\u0142on\u0105\u0142 te tre\u015bci w najwy\u017cszym stopniu. Misteria by\u0142y zdarzeniem religijnym i kulturowym o ogromnej sile oddzia\u0142ywania, nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce trafi\u0142y te\u017c do Polski. Pierwsze polskie pie\u015bni religijne, w\u0142a\u015bnie pasyjne, pomaga\u0142y aktorom i widzom w prze\u017cywaniu tajemnicy M\u0119ki i \u015bmierci Jezusa. Misteria przetrwa\u0142y wieki, by przypomnie\u0107 tylko wsp\u00f3\u0142czesne z Kalwarii Zebrzydowskiej.<\/p>\n\n\n\n

   Polacy maj\u0105 bardzo emocjonalny charakter, s\u0105 wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cy, empatyczni, ka\u017cde cierpienie drugiego cz\u0142owieka nas wzrusza,  nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce ogrom m\u0119ki Jezusa i Jego Matki przynagla\u0142 polskich tw\u00f3rc\u00f3w do tworzenia pobo\u017cnych, niekiedy bardzo emocjonalnych pie\u015bni pasyjnych opisuj\u0105cych kolejne etapy cierpienia na zasadzie wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cej a\u017c do wylewania \u0142ez, a\u017c do p\u0142aczu, lamentu. Dlatego powsta\u0142 odr\u0119bny gatunek polskiej pie\u015bni pasyjnej zwany planktami, czyli pie\u015bniami p\u0142aczu, g\u0142\u0119bokiego wsp\u00f3\u0142odczuwania tej najwa\u017cniejszej w dziejach ludzko\u015bci i tak bardzo okrutnej M\u0119ki Jezusa. Najwybitniejsze utwory z gatunku plankt\u00f3w to Gorzkie<\/strong> \u017bale<\/strong>,<\/p>\n\n\n\n

   W \u015apiewniku<\/strong>  ko\u015bcielnym<\/strong> ks. Jana Siedleckiego znajdujemy a\u017c 46 pie\u015bni na Wielki Post. Zadziwia ich r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i g\u0142\u0119bia tre\u015bciowa. S\u0105 to utwory literackie, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie trafi\u0142y pod polskie strzechy. Przez stulecia by\u0142o ich o wiele wi\u0119cej. Je\u015bli chcemy, aby narodowa literatura budowa\u0142a polsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, dawa\u0142a narodowi wspania\u0142e fundamenty warto\u015bci, poci\u0105ga\u0142a do dobrego, uczy\u0142a mi\u0142o\u015bci do Boga i ludzi,  to z pewno\u015bci\u0105 tak dzia\u0142aj\u0105 polskie pie\u015bni pasyjne. Przekazuj\u0105 przy tym najlepsze wzory j\u0119zyka polskiego.  Tak poka\u017any zbi\u00f3r \u015bpiewanych po dzi\u015b dzie\u0144 pie\u015bni pasyjnych dziel\u0119 na dwie wielkie grupy. Podstaw\u0105 do  wydzielenia jest ich funkcja. Zesp\u00f3\u0142 pierwszy to pie\u015bni pokutne. Mamy takich tekst\u00f3w w wydaniu \u015bpiewnika z roku 2013 a\u017c pi\u0119tna\u015bcie. Wzywaj\u0105 nas one do nawr\u00f3cenia, do porzucenia grzesznej drogi, do kolejnego znalezienia Boga. S\u0105 tak\u017ce wielkim aktem modlitwy b\u0142agalnej do Boga, aby odpu\u015bci\u0142 nam winy i nie by\u0142 \u201ena nas zagniewany na wieki\u201d. Czas pokuty niesie walk\u0119 z grzechem. Wielkim argumentem s\u0105 tu cierpienia Pana Jezusa. Szczeg\u00f3lne wra\u017cenie wywieraj\u0105 na mnie trzy pie\u015bni. Najpierw jest to pi\u0119kne t\u0142umaczenie psalmu 50 Miserere<\/strong> mei<\/strong>, Deus<\/strong> Franciszka Karpi\u0144skiego B\u0105d\u017a<\/strong> mi<\/strong> lito\u015bciw<\/strong>, Bo\u017ce<\/strong> niesko\u0144czony<\/strong>. W czterech bardzo no\u015bnych strofach zamkn\u0105\u0142 poeta o\u015bwieceniowy n\u0119dz\u0119 grzesznego cz\u0142owieka i jego wielk\u0105, egzystencjaln\u0105 pro\u015bb\u0119 do Boga o zmi\u0142owanie. I kolejno, tekst Posypmy g\u0142owy popio\u0142em<\/strong>. Odwo\u0142uje si\u0119 on do obecnego w wielu kulturach rytua\u0142u posypania g\u0142owy popio\u0142em na znak pokuty, nawr\u00f3cenia, zmiany \u017cycia i wielkiej refleksji o przemijaniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 genialnie przyjmuje ten  gest w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 na pocz\u0105tek Wielkiego Postu. Popi\u00f3\u0142 jest uniwersalnym symbolem przemijania \u201eProchem jeste\u015b i w proch si\u0119 obr\u00f3cisz\u201d wo\u0142a Ko\u015bci\u00f3\u0142. Sic transit gloria mundi. Tak przemija chwa\u0142a \u015bwiata! Jedynie B\u00f3g trwa niezmiennie i On nas wskrzesi nawet z tej ma\u0142ej garstki popio\u0142u. Musimy si\u0119 jednak nawr\u00f3ci\u0107. Jest to bardzo surowa w swojej tre\u015bci pie\u015b\u0144 ukazuj\u0105ca zar\u00f3wno \u015bmier\u0107, jak i Boski s\u0105d.  Trzecia pie\u015b\u0144 pokutna to t\u0142umaczenie psalmu 32 Serce me do Ciebie wznosz\u0119.<\/strong> Jest to tekst pe\u0142en ufno\u015bci, zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 jak pi\u0119knie brzmi\u0105 jego frazy: \u201eSerce me do Ciebie  wznosz\u0119, Panie szukam Ci\u0119! Us\u0142ysz, Panie g\u0142os wo\u0142ania i ulituj si\u0119!\u201d<\/p>\n\n\n\n

   Grupa druga  to pie\u015bni o m\u0119ce Pa\u0144skiej. Op\u0142akuj\u0105 one m\u0119k\u0119 i \u015bmier\u0107 Zbawiciela. Nawo\u0142uj\u0105 do g\u0142\u0119bokiej refleksji nad samym sob\u0105 w obliczu tych wielkich zbawczych wydarze\u0144. Polscy autorzy stworzyli przepi\u0119kne, bardzo g\u0142\u0119bokie teksty, stanowi\u0105 one niezwyk\u0142y opis cierpie\u0144 Jezusa, s\u0105 nacechowane emocjonalnie i wyra\u017caj\u0105 \u017carliwo\u015b\u0107 wiary naszych przodk\u00f3w. Wymieni\u0119 tu tylko niekt\u00f3re tytu\u0142y: Ach<\/strong>, m\u00f3j<\/strong> Jezu<\/strong> jak<\/strong> Ty<\/strong> kl\u0119czysz; Ludu, m\u00f3j ludu; Dobranoc, G\u0142owo \u015bwi\u0119ta; Jezu Chryste, Panie mi\u0142y; Kr\u00f3la wznosz\u0105 si\u0119 znamiona; Krzy\u017cu Chrystusa, b\u0105d\u017a\u017ce pozdrowiony; Krzy\u017cu \u015bwi\u0119ty nade wszystko; Ogrodzie Oliwny; O Krwi Najdro\u017csza; Pozw\u00f3l mi Twe M\u0119ki \u015bpiewa\u0107.<\/strong> Doprawdy, literatura polska mo\u017ce si\u0119 poszczyci\u0107 tymi pie\u015bniami. To najpi\u0119kniejsze i najg\u0142\u0119bsze polskie pie\u015bni religijne. Mo\u017cna ka\u017cd\u0105 pie\u015b\u0144  z osobna analizowa\u0107 i wskazywa\u0107 na mistrzostwo obrazowania, g\u0142\u0119bi\u0119 teologiczn\u0105 i doskona\u0142o\u015b\u0107 j\u0119zykowa. Tu zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119 na cztery zagadnienia.<\/p>\n\n\n\n

   Po pierwsze, liczne s\u0105 utwory, kt\u00f3re demonstruj\u0105, pokazuj\u0105 ogrom fizycznych i duchowych cierpie\u0144 Jezusa. \u015amier\u0107 na krzy\u017cu by\u0142a najokrutniejsz\u0105, najbardziej brutaln\u0105 \u015bmierci\u0105 skaza\u0144c\u00f3w, bowiem do niewyobra\u017calnych cierpie\u0144 fizycznych dodawano cierpienia duchowe, by\u0142a to \u015bmier\u0107 sromotna, a wi\u0119c ha\u0144bi\u0105ca. I Jezus tak\u0105 \u015bmier\u0107 przyj\u0105\u0142, zatem pie\u015bni m\u00f3wi\u0105: \u201ePrzypatrz si\u0119, duszo, jak ci\u0119 B\u00f3g mi\u0142uje\u201d, albo: \u201eO, duszo wszelka nabo\u017cna. Ku mi\u0142emu Bogu sk\u0142onna. Wejrzyj na Syna Bo\u017cego, na Zbawiciela naszego\u201d. I wtedy w pie\u015bniach mamy realizacj\u0119 pasyjnego imperatywu: \u201eOgl\u0105daj na krzy\u017cu Jego. Haniebnie zawieszonego, okrutnie rozci\u0105gnionego.\u201d Taka demonstracja Cierpi\u0105cego ma wzbudzi\u0107 \u017carliw\u0105 wiar\u0119, ma wyrazi\u0107 Jego uwielbienie jako Boga Mi\u0142o\u015bci i wzbudzi\u0107 wielki \u017cal za grzechy. Pie\u015bni krzycz\u0105:  \u201eZa zbyt wielk\u0105 cen\u0119 zostali\u015bmy nabyci\u201d. Demonstracja (ukazywanie) Jezusa Cierpi\u0105cego mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 do Jego g\u0142owy, okrutnie skaleczonej, do  r\u0105k i n\u00f3g przebitych przyt\u0119pionymi (dla wi\u0119kszego b\u00f3lu) gwo\u017adziami, do serca przebitego w\u0142\u00f3czni\u0105 \u017co\u0142nierza, do niezliczonych ran zadanych w czasie najbardziej barbarzy\u0144skiej tortury,  jak\u0105 by\u0142o biczowanie. Szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje Krew Zbawiciela, dos\u0142ownie przelana. Wszystkie cz\u0119\u015bci cia\u0142a by\u0142y zakrwawione, krwi\u0105 zbroczone. Najbardziej jednak eksponowana jest scena, kiedy \u201eWisi na krzy\u017cu Pan, Stw\u00f3rca nieba. P\u0142aka\u0107 za grzechy, cz\u0142owiecze, trzeba.\u201d Nauka jest ci\u0105gle ta sama: \u201eO, grzechy ludzkie, wy\u015bcie to sprawi\u0142y. Pana swojego z\u0142o\u015bliwie zabi\u0142y!\u201d Aby by\u0107 godnym owoc\u00f3w tej M\u0119ki i \u015amierci Jezusa,  nale\u017cy  pokutowa\u0107, nawr\u00f3ci\u0107 si\u0119 i \u017ca\u0142owa\u0107 za grzechy. To prosty dydaktyzm tych utwor\u00f3w. Nasi przodkowi widzieli \u015bwiat jednoznacznie.<\/p>\n\n\n\n

   Po drugie, dwie pie\u015bni realizuj\u0105 bardzo ciekaw\u0105 konwencj\u0119 poetyck\u0105,  tzw. liryk\u0119 roli. Wierni \u015bpiewaj\u0105 niejako w zast\u0119pstwie Jezusa; Ludu, m\u00f3j ludu c\u00f3\u017cem ci uczyni\u0142<\/strong> oraz Ju\u017cem do\u015b\u0107 pracowa\u0142 dla ciebie, cz\u0142owiecze.<\/strong> Jest to kapitalna konwencja poetycka, w pie\u015bni pierwszej pe\u0142nej b\u00f3lu odrzucenia, Jezus si\u0119 skar\u017cy na wielk\u0105 niewdzi\u0119czno\u015b\u0107 ludzi. Przecie\u017c wszystkim czyni\u0142 dobro, a doznaje od nich tak wielkiego upokorzenia, opuszczenia i wzgardy. Zasad\u0105 konstrukcyjn\u0105 tego wiersza jest proporcja; owa przeciwstawno\u015b\u0107 wielkich, dobrych dzie\u0142 Bo\u017cych i ludzkiej niewdzi\u0119czno\u015bci: \u201eJam ciebie szczepi\u0142, winnico wybrana. A ty\u015b mnie octem poi\u0142, swego Pana\u201d. Pie\u015b\u0144 druga odzwierciedla my\u015bli Jezusa, kiedy podejmuje decyzj\u0119 udania si\u0119 do Jerozolimy, gdzie ma cierpie\u0107 i umrze\u0107. Fascynuj\u0105ce s\u0105 s\u0142owa pierwsze: \u201eJu\u017cem do\u015b\u0107 pracowa\u0142 dla ciebie,  cz\u0142owiecze. Trzydzie\u015bci trzy lata na tym n\u0119dznym \u015bwiecie. P\u00f3jd\u0119, p\u00f3jd\u0119 do Jerozolimy, co o mnie pisano, to wszystko wykonam\u201d. Ka\u017cdy z nas musi kiedy\u015b zacz\u0105\u0107 to powtarza\u0107, i zgadza\u0107 si\u0119 z wol\u0105 Bo\u017c\u0105.<\/p>\n\n\n\n

   Po trzecie, kilka utwor\u00f3w pasyjnych realizuje konwencj\u0119 Ave Crux, Witaj Krzy\u017cu. <\/strong> W centrum tego niezwyk\u0142ego czasu i w og\u00f3le w centrum dziej\u00f3w ludzko\u015bci stoi krzy\u017c Chrystusa. Pie\u015bni pasyjne pi\u0119knie to oddaj\u0105, por\u00f3wnajmy same tytu\u0142y: Krzy\u017cu Chrystusa, b\u0105d\u017a\u017ce pochwalony; Krzy\u017cu \u015bwi\u0119ty,  nade wszystko; W krzy\u017cu cierpienie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u00a0 Po czwarte, polskie pie\u015bni pasyjne ukazuj\u0105 cierpienia Maryi, Matki Jezusa. Bardzo trudno odda\u0107 b\u00f3l matki patrz\u0105cej na \u015bmier\u0107 syna. To prawie niemo\u017cliwe. Jednak\u00a0 autorom staropolskim si\u0119 to uda\u0142o, wystarczy por\u00f3wna\u0107 takie pie\u015bni pasyjne , jak\u00a0 Sta\u0142a Matka Bole\u015bciwa; Ju\u017c Ci\u0119 \u017cegnam , najmilszy Synu; Witaj, Matko uwielbiona <\/strong>czy obszerne fragmenty Rozmowy duszy z Matk\u0105 Bolesn\u0105<\/strong> w Gorzkich \u017balach.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u00a0 <\/strong>\u015apiewajmy polskie pie\u015bni pasyjne. <\/strong>\u015apiewajmy \u015bwiadomie, zwracaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na ich sens, korzystajmy z obfitych dar\u00f3w religijno\u015bci i kultury polskiej, bowiem Wielki Post w du\u017cej cz\u0119\u015bci zawarty jest w s\u0142owach naszych ojczystych.<\/p>\n\n\n\n

Kazimierz O\u017c\u00f3g<\/p>\n\r\n