Ju\u017c tak jest w\u015br\u00f3d ludzi, \u017ce wszystko, co jest w nas i obok nas, wszystko, co nas otacza zawarte jest tak\u017ce w s\u0142owach; nasza praca, odpoczynek, \u015bwi\u0119towanie, nasze rado\u015bci i troski, wsp\u00f3lnota i samotno\u015b\u0107. Tak\u017ce szczeg\u00f3lny dla Polak\u00f3w czas Bo\u017cego Narodzenia zwi\u0105zany jest bardzo mocno z polskim s\u0142owem, kt\u00f3re towarzyszy nam w tych \u015bwi\u0105tecznych chwilach i jest naszym duchowym pokarmem, nasz\u0105 rado\u015bci\u0105, uniesieniem duszy ku Bogu, doskona\u0142ym przypomnieniem polskiej tradycji i kultury, wspania\u0142ym odpoczynkiem od trud\u00f3w codzienno\u015bci, przedmiotem zachwytu. Cz\u0119sto te\u017c to s\u0142owo, niestety, oddziela nas murem od tych wyj\u0105tkowych chwil w roku. Jest to dzi\u015b w kulturze polskiej nowy j\u0119zyk zwi\u0105zany z nadmiernym eksponowaniem strony zewn\u0119trznej \u015bwi\u0105t grudniowych: zakup\u00f3w, prezent\u00f3w, wyjazd\u00f3w, porz\u0105dk\u00f3w domowych, jarmark\u00f3w, pustych \u015bwiecide\u0142ek, iluminacji, poprawno\u015bci politycznej. Zadaniem mojego artyku\u0142u jest przybli\u017cenie s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re otaczaj\u0105 nas w czasie Bo\u017cego Narodzenia i duchowo \u0142\u0105cz\u0105 z najg\u0142\u0119bszym sensem tego szczeg\u00f3lnego czasu.<\/p>\n\n\n\n
Najpierw s\u0105 to s\u0142owa przekazu ewangelicznego o tych przedziwnych narodzinach, od kt\u00f3rych liczymy czas, obecnie to ju\u017c 2019 lat od przyj\u015bcia na \u015bwiat Jezusa. Historia po tym Bo\u017cym Narodzeniu nabra\u0142a przy\u015bpieszenia. Nasze \u015bwi\u0119towanie ma sens jedynie wtedy, kiedy przypominamy narodzenie Jezusa w grocie pod Betlejem. Przez dwa tysi\u0105ce lat s\u0142owa anio\u0142a do pasterzy Zwiastuj\u0119 wam rado\u015b\u0107 wielk\u0105, dzi\u015b w mie\u015bcie Dawida narodzi\u0142 si\u0119 Mesjasz Pan <\/strong>oraz hymn \u015bpiewany przez ch\u00f3ry anielskie Chwa\u0142a na wysoko\u015bci Bogu, a na ziemi pok\u00f3j ludziom dobrej woli <\/strong>nale\u017c\u0105 do najwa\u017cniejszych znak\u00f3w rozpoznawczych tych \u015awi\u0105t.<\/p>\n\n\n\n Kolejno s\u0105 to s\u0142owa na te chwile \u015bwi\u0105teczne stworzone stricte przez kultur\u0119 polsk\u0105, kt\u00f3ra od momentu chrztu uwierzy\u0142a bardzo mocno w to przyj\u015bcie na \u015bwiat Jezusa. W ci\u0105gu wiek\u00f3w Polacy wytworzyli wiele tekst\u00f3w podkre\u015blaj\u0105cych wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 i cudowno\u015b\u0107 tych \u015bwi\u0105t i ich kapitalny dla cz\u0142owieka \u0142adunek teologiczny, intelektualny i uczuciowy. Do tego bo\u017conarodzeniowego kr\u0119gu tekst\u00f3w literackich zaliczamy najpi\u0119kniejsze w Europie kol\u0119dy, ludowe pastora\u0142ki, jase\u0142ka, obrz\u0119dy kol\u0119dnicze, r\u00f3\u017cne fragmenty tekst\u00f3w pisane wierszem i proz\u0105.<\/p>\n\n\n\n Niedo\u015bcig\u0142ym wzorem literackiej tw\u00f3rczo\u015bci zwi\u0105zanej z opiewaniem Narodzenia Jezusa s\u0105 kol\u0119dy polskie. To podstawowe s\u0142owa, kt\u00f3re wspaniale wype\u0142niaj\u0105 przestrze\u0144 tych \u015awi\u0105t. Polska kol\u0119da jest nie tylko \u015bwiadectwem \u017cywej wiary, \u017ce tam w Betlejem narodzi\u0142 si\u0119 Chrystus, ale tak\u017ce wa\u017cnym poetyckim plonem polskiej kultury narodowej, zw\u0142aszcza ludowej. Pie\u015b\u0144 kol\u0119dowa by\u0142a pierwsz\u0105 form\u0105 poezji polskiej obejmuj\u0105c\u0105 wszystkie stany, tak\u017ce osoby niepi\u015bmienne. Kultura polska ma wielu autor\u00f3w kol\u0119d, najpierw trzeba tu wspomnie\u0107 Jana \u017babczyca, kt\u00f3ry w czasie polskiego baroku wyda\u0142 w roku 1630 obszerny zbi\u00f3r kol\u0119d.<\/p>\n\n\n\n Polskie s\u0142owo w kol\u0119dach zagarn\u0119\u0142o wprost Pana Jezusa dla Polak\u00f3w. Nast\u0105pi\u0142o tu ciekawe zjawisko polonizacji przekazu biblijnego. W wielu kol\u0119dach ma\u0142y Jezus przychodzi na \u015bwiat w polskich realiach, panuje zima, zamiast palm s\u0105 sosny i \u015bwierki, grot\u0119 zast\u0105pi\u0142a najbardziej uboga polska szopa, a pasterze otrzymali polskie imiona. Najpi\u0119kniejsz\u0105 kol\u0119d\u0105 i chyba najlepszym polskim utworem literackim o tamtych zdarzeniach w Betlejem jest Pie\u015b\u0144 o Narodzeniu Pa\u0144skim<\/em> Franciszka Karpi\u0144skiego z roku 1792. Ju\u017c ponad 220 lat kol\u0119da ta znakomicie wype\u0142nia dostojnym, m\u0105drym, pi\u0119knym poetyckim s\u0142owem polsk\u0105 przestrze\u0144 narodow\u0105 w \u015bwi\u0119tym czasie \u015bwi\u0105t. Jest cudown\u0105 poetyck\u0105 miniatur\u0105, arcydzie\u0142em niewielkich rozmiar\u00f3w, per\u0142\u0105 poetyck\u0105 zadziwiaj\u0105c\u0105 bogactwem i g\u0142\u0119bi\u0105 teologicznych rozwa\u017ca\u0144, wirtuozeri\u0105 tre\u015bciow\u0105 i formaln\u0105 opart\u0105 na kontrastach i antytezach, bo przecie\u017c niepoj\u0119ty B\u00f3g, wi\u0119kszy ni\u017c ca\u0142y Wszech\u015bwiat, rodzi si\u0119 jako bezbronne dziecko. Nie mamy w literaturze polskiej lepszego utworu o Bo\u017cym Narodzeniu, nie mamy pi\u0119kniejszych metafor ujmuj\u0105cych istot\u0119 tego zdarzenia:<\/p>\n\n\n\n B\u00f3g sie rodzi, moc truchleje,<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pan niebios\u00f3w obna\u017cony.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ogie\u0144 krzepnie, blask ciemnieje,<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ma granice Niesko\u0144czony.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W wi\u0119kszo\u015bci utwor\u00f3w kol\u0119dowych nie znamy ich tw\u00f3rc\u00f3w. Teksty te, swoiste \u015bwiadectwo bo\u017conarodzeniowej rado\u015bci i modlitwy, tworzyli anonimowi baka\u0142arze, w\u0119drowni \u017cacy, kantorzy ko\u015bcielni, duchowni. Pisali je tak\u017ce znani literaci, poeci, a s\u0142ynni kompozytorzy uk\u0142adali melodie. Znany tekst Mizerna, cicha stajenka licha<\/strong> napisa\u0142 Teofil Lenartowicz, a znany kaznodzieja Zygmunta III Wazy, autor odmawianej po dzi\u015b dzie\u0144 modlitwy za ojczyzn\u0119, jezuita Piotr Skarga jest autorem wzruszaj\u0105cej kol\u0119dy W \u017c\u0142obie le\u017cy. <\/strong> Kol\u0119dy pr\u00f3cz prawdy teologicznej o narodzeniu Jezusa oddaj\u0105 doskonale rado\u015b\u0107 tych \u015awi\u0105t, rado\u015b\u0107 wywo\u0142an\u0105 dobrem najwi\u0119kszym – B\u00f3g przyszed\u0142 na \u015bwiat, aby zbawi\u0107 ludzi.<\/p>\n\n\n\n Polska przez d\u0142ugie wieki by\u0142a krajem rustykalnym, w kt\u00f3rym przyt\u0142aczaj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cy\u0142a na wsi w trudnych cz\u0119sto warunkach. Polacy dobrze rozumieli pokor\u0119 Jezusa i to, \u017ce narodzi\u0142 si\u0119 w najtrudniejszych warunkach jako najubo\u017cszy. Miejsce narodzenia, licha stajnia, nazywana szop\u0105, jest cz\u0119sto przywo\u0142ywana w utworach zwanych pastora\u0142kami. W ci\u0105gu wiek\u00f3w lud polski u\u0142o\u017cy\u0142 wiele setek tych utwor\u00f3w. Charakteryzuj\u0105 si\u0119 one tym, \u017ce nie tyle eksponuj\u0105 ewangeliczny opis narodzin, co czyni\u0105 kol\u0119dy, ile w\u0105tek pasterski zwi\u0105zany z tym, \u017ce pasterze si\u0119 budz\u0105 przera\u017ceni w t\u0119 noc, kt\u00f3ra jak dzie\u0144 zaja\u015bnia\u0142a, potem otrzymuj\u0105 od anio\u0142a radosn\u0105 wie\u015b\u0107, i wybieraj\u0105 si\u0119 do Betlejem, aby z\u0142o\u017cy\u0107 swoje dary ma\u0142emu Jezusowi, Maryi i J\u00f3zefowi. Pastora\u0142ki tryskaj\u0105 ludowym humorem, pokor\u0105, prost\u0105 rado\u015bci\u0105, wielk\u0105 uczuciowo\u015bci\u0105, niek\u0142aman\u0105 wiar\u0105, a przy tym swoi\u015bcie ujmuj\u0105 te wszystkie zdarzenia, wystarczy tylko por\u00f3wna\u0107 takie utwory, jak: Bracia, patrzcie jeno, Jezus malusie\u0144ki, Gdy \u015bliczna Panna Syna ko\u0142ysa\u0142a, P\u00f3\u0142noc ju\u017c by\u0142a. <\/strong>Bardzopopularn\u0105ksi\u0105\u017ck\u0105 by\u0142y w ca\u0142ej Polsce i na Litwie Kantyczki<\/em>, obejmuj\u0105ce pastora\u0142ki i teksty recytowane przez kol\u0119dnik\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stron Polski.<\/p>\n\n\n\n Pastora\u0142ki da\u0142y pocz\u0105tek d\u0142u\u017cszym formom, ju\u017c teatralnym, dramatycznym nazywanych jase\u0142kami b\u0105d\u017a kol\u0119dowaniem – z gwiazd\u0105, turoniem, rajem, z Herodem. Najpopularniejsze polskie jase\u0142ka wysz\u0142y spod pi\u00f3ra Lucjana Rydla, uwiecznionego przez Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego w Weselu<\/em> i nosz\u0105 tytu\u0142 Betlejem polskie.<\/em><\/p>\n\n\n\n Znajdujemy w literaturze polskiej liczne utwory wierszowane po\u015bwi\u0119cone Bo\u017cemu Narodzeniu. Nios\u0105 one poetyckie \u015bwiadectwo prze\u017cywania i wielkiej rangi tych \u015bwi\u0105t. Ust\u0119puj\u0105 jednak kol\u0119dom tak pod wzgl\u0119dem formy poetyckiej, jak i zawarto\u015bci tre\u015bciowej. Jest to, po pierwsze, opis tamtych wydarze\u0144 i pr\u00f3ba zrozumienia ich teologicznej g\u0142\u0119bi. Przez Bo\u017ce Narodzenie dokona\u0142o si\u0119 fizyczne i mistyczne wej\u015bcie Boga w histori\u0105 ludzk\u0105, czas zosta\u0142 odmieniony, B\u00f3g na nowo prawdziwie pochyli\u0142 sie nad ludzko\u015bci\u0105. Tak pisa\u0142 o tym Jan Kasprowicz, znakomity filolog, profesor i poeta m\u0142odopolski:<\/p>\n\n\n\n Na wysoko\u015bciach chwa\u0142a Bogu!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Chwa\u0142a!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Na ziemi pok\u00f3j ludziom dobrej woli!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zadr\u017cyj z rado\u015bci! Zadr\u017cyj ziemio ca\u0142a!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bo czas nadchodzi, gdzie \u015bwiat ten wyzwoli<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pot\u0119ga serca i ducha pot\u0119ga<\/strong><\/p>\n\n\n\n Z tego, co rani i z tego, co boli.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jan Kasprowicz jest autorem jeszcze kilku wzruszaj\u0105cych wierszy, np. Z op\u0142atkiem, Przy wigilijnym stole.<\/em> Podobnie jak w kol\u0119dach ma\u0142y Jezus rodzi si\u0119 w Betlejem w warunkach polskich – \u015bwietnie uj\u0105\u0142 to poeta Stanis\u0142aw M\u0142odo\u017ceniec:<\/p>\n\n\n\n \u015anieg i wietrzysko. Wyj\u0105 wilczyska.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Na wielkich traktach zb\u00f3je rabuj\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n To \u015bcie\u017cynami prowad\u017a nas, Panie!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Szopa mizerna za Betlejemem.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W niej w\u00f3\u0142 i osio\u0142 – bydl\u0105tka mierne.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Stoj\u0105 nad \u017c\u0142obem i glami\u0105 s\u0142om\u0119.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Drugim kr\u0119giem tematycznym, znacznie rozbudowywanym, uderzaj\u0105cym przez s\u0142owo w najbardziej czu\u0142e, intymne, rodzinne, niewinne, radosne struny przezywania przez Polak\u00f3w \u015bwi\u0105t Narodzenia Pa\u0144skiego jest wieczerza wigilijna, ten niezwyk\u0142y utrzymuj\u0105cy si\u0119 tylko w Polsce zwyczaj, jedna z najwi\u0119kszych polskich \u015bwi\u0119to\u015bci. Czas wsp\u00f3lnoty, \u0142amania si\u0119 op\u0142atkiem, czas \u015bwi\u0119tego posi\u0142ku na pami\u0105tk\u0119 Narodzenia. Gdyby s\u0142owa wigilijne by\u0142y w nas przez ca\u0142y rok, o ile mniej by\u0142oby z\u0142a. Poetycka refleksja nad cudem wigilijnego dnia i wieczerzy wigilijnej przynosi opis odwiecznego, \u015bwi\u0119tego dla Polak\u00f3w rytua\u0142u religijnego i zarazem bardzo rodzinnego spotkania. Bezpo\u015brednie \u015bwi\u0119towanie Bo\u017cego Narodzenia zaczyna si\u0119 od wieczerzy wigilijnej, kt\u00f3ra zawiera niezmienne od stuleci elementy rytua\u0142u jednocz\u0105cego ludzi, takie jak: siano, op\u0142atek, \u017cyczenia, dwana\u015bcie postnych potraw, kol\u0119dy, choinka pachn\u0105ca polskim lasem, odczytywanie fragment\u00f3w ewangelii wed\u0142ug \u015bw. \u0141ukasza. W otoczce s\u0142ownej wieczerzy wigilijnej zawarty jest sens \u015awi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia. Piel\u0119gnujmy te rytua\u0142y i te s\u0142owa jak najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107, jak skarby niezwyk\u0142e i takie proste. Je\u015bli kto\u015b dokonuje zamachu na polska wigili\u0119, to niszczy nar\u00f3d i jego to\u017csamo\u015b\u0107. Pisa\u0142 pi\u0119knie o tym Wac\u0142aw Rolicz-Lieder:<\/p>\n\n\n\n Jest w kraju moim zwyczaj, \u017ce w dzie\u0144 wigilijny<\/strong><\/p>\n\n\n\n Przy wzej\u015bciu pierwszej gwiazdy wieczornej na niebie,<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ludzie gniazda sp\u00f3lnego \u0142ami\u0105 chleb biblijny<\/strong><\/p>\n\n\n\n Najtkliwsze przekazuj\u0105 uczucia w tym chlebie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/strong>W t\u0119 jedyn\u0105 w roku, niepowtarzaln\u0105, u\u015bwi\u0119con\u0105 noc, kiedy rzeczywi\u015bcie sprawy Bo\u017ce \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sprawami ludzkimi, wszystko si\u0119 raduje, cieszy, \u015bpiewa Dziecinie. I w\u0142a\u015bnie ta rado\u015b\u0107 to trzeci motyw wierszy bo\u017conarodzeniowych i szerzej, innych tekst\u00f3w. Rado\u015b\u0107 i cudowno\u015b\u0107 przenikaj\u0105 ca\u0142\u0105 przyrod\u0119, bo – jak \u015bpiewamy w kol\u0119dach – W dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia rado\u015b\u0107 wszelkiego stworzenia <\/strong>i Z narodzenia Pana dzie\u0144 dzi\u015b weso\u0142y. wy\u015bpiewuj\u0105 chwa\u0142\u0119 Bogu \u017cywio\u0142y.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/strong> Maria Ostrowska tak pisa\u0142a:<\/p>\n\n\n\n Narodzi\u0142 si\u0119 Jezusek, malutki nagusek<\/strong><\/p>\n\n\n\n Po\u0142o\u017cono op\u0142atek na ma\u0142y obrusek.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Matka Bo\u017ca sie u\u015bmiecha.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gwiazd r\u00f3\u017canych ca\u0142a strzecha.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W wonnym sianku na gwiazdeczkach zasypia Jezusek.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Z kolei Jerzy Liebert ukazywa\u0142 rado\u015b\u0107 przyrody:<\/p>\n\n\n\n Ptaki niby dzwoneczki ciesz\u0105 si\u0119 kol\u0119d\u0105 –<\/strong><\/p>\n\n\n\n Chrystus sie nam narodzi\u0142 i nowe dni b\u0119d\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do stajni betlejemskiej a\u017c do brzeg\u00f3w Wis\u0142y<\/strong><\/p>\n\n\n\n Z ptakami smuk\u0142e sarny dziwowa\u0107 sie przysz\u0142y.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/strong>Do tych wspania\u0142ych \u015bwi\u0105t nawi\u0105zuj\u0105 niejednokrotnie wielcy polscy prozaicy, jednak najpi\u0119kniejsze fragmenty znajdujemy w Ch\u0142opach<\/em> W\u0142adys\u0142awa Reymonta:<\/p>\n\n\n\n Boryna<\/strong> si\u0119<\/strong> prze\u017cegna\u0142 i podzieli\u0142<\/strong> op\u0142atek pomi\u0119dzy wszystkich, pojedli go ze czci\u0105, kieby ten chleb Pa\u0144ski. – Chrystus si\u0119 w onej godzinie narodzi\u0142, to niech ka\u017cde stworzenie krzepi si\u0119 tym chlebem \u015bwi\u0119tym! – powiedzia\u0142 Rocho. A chocia\u017c g\u0142odni byli, bo\u0107 to dzie\u0144 ca\u0142y o suchym chlebie, a pojadali wolno i godnie. Najpierw by\u0142 buraczany kwas gotowany na grzybach z ziemniakami ca\u0142ymi, a potem przysz\u0142y \u015bledzie w m\u0105ce obtaczane i sma\u017cone w oleju konopnym, p\u00f3\u017aniej za\u015b pszenne kluski z makiem, a potem sz\u0142a kapusta z grzybami, olejem r\u00f3wnie\u017c omaszczona, a na ostatek poda\u0142a Jagusia przysmak prawdziwy, bo racuszki z gryczanej m\u0105ki z miodem zatarte i w makowym oleju usma\u017cone.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wreszcie s\u0142owa na Bo\u017ce Narodzenie to s\u0142owa \u017cycze\u0144. Okazja do sk\u0142adania \u017cycze\u0144 jest tak wielka, \u017ce w tradycji polskiej sk\u0142adamy sobie te \u017cyczenia od setek lat. I tu rzecz charakterystyczna, \u017cyczenia te zbanalizowa\u0142y si\u0119, a najcz\u0119\u015bciej m\u00f3wimy Weso\u0142ych \u015awi\u0105t<\/em> nie wymieniaj\u0105c nawet ich nazwy, bez odniesienia do Narodzonego Jezusa. Kartki \u015bwi\u0105teczne zawieraj\u0105 \u017cyczenia gotowe, cz\u0119sto bardzo \u015bwieckie bez odniesie\u0144 sakralnych. Tre\u015b\u0107 jest zwykle bardzo konwencjonalna, mo\u017cna rzec prymitywna, my tylko sk\u0142adamy podpis. Moim zdaniem, w takich dzia\u0142aniach j\u0119zykowych gubimy sens tych chwil \u015bwi\u0105tecznych. Podobnie ma si\u0119 sprawa z \u017cyczeniami esemesowymi. B\u0105d\u017amy bardziej kreatywni, dajmy autentycznie swoje \u017cyczenia, niech one b\u0119d\u0105 oznak\u0105 naszego wewn\u0119trznego pokoju i prze\u017cywania tych wielkich chwil.<\/p>\n\n\n\n Na koniec tych rozwa\u017ca\u0144 i ja chc\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 wszystkim Czytelnikom najserdeczniejsze \u017cyczenia dobrych owoc\u00f3w \u015bwi\u0105t Narodzenia Pa\u0144skiego; pokoju, rado\u015bci, b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Bo\u017cej Dzieciny, dobrych spotka\u0144 z bliskimi, dobrych s\u0142\u00f3w i dobrych ludzi wok\u00f3\u0142. Wejd\u017amy w atmosfer\u0119 i g\u0142\u0119bi\u0119 tych chwil \u015bwi\u0105tecznych tak\u017ce przez polskie s\u0142owo.<\/p>\n\n\n\n prof. Kazimierz O\u017c\u00f3g<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\r\n